Aldatma neden olur? Basit cevaplardan uzak bir bakış

Aldatma ortaya çıktığında kurulan ilk cümleler genellikle kısa ve kesindir: “Demek ki sevmiyormuş.” “Mutsuzdu, başka türlü olmaz.” “Karakter meselesi.” Bu cümleler kısa vadede işe yarar, çünkü kaosa bir düzen verirler. Ama hiçbiri, aynı koşullardaki başka birinin neden aldatmadığını açıklayamaz. Aldatmanın tek bir nedeni yoktur; onu mümkün kılan bir koşullar birleşimi vardır.

Bu yazı o koşulları inceliyor. Ancak baştan bir şeyi netleştirmek gerekiyor, çünkü bu tür yazılar sıklıkla yanlış okunur: bir davranışın nedenini anlamak, o davranışı meşrulaştırmaz. Neden, olayın nasıl mümkün olduğunu anlatır; mazeret ise sorumluluğu devretmeye çalışır. Bu ikisi karıştırıldığında aldatılan kişi kendini savunmak zorunda kalır ki bu, sürecin en yıpratıcı hâlidir.

“Neden” sorusunun iki hâli

Aldatılan kişi neden diye sorduğunda, aslında iki farklı soru sorar ve genellikle ikisini de aynı cümleye sıkıştırır. Birincisi mekanizma sorusudur: bu nasıl oldu, hangi adımlarla buraya gelindi, ben neyi görmedim? İkincisi anlam sorusudur: ben senin için neydim, o an ben neredeydim, bu benim değerimle mi ilgili?

İkinci soru çok daha acı vericidir ve maalesef en sık verilen cevaplarla doyurulmaz. Çünkü aldatan kişilerin büyük kısmı, kendi eylemlerini eylem anında partnerleriyle ilgili bir şey olarak düşünmemiştir. Bu, aldatmanın partneri incitmediği anlamına gelmez; yalnızca kararın çoğu zaman “onu değersizleştirmek” niyetinden değil, kendi içindeki bir şeyden hareketle alındığı anlamına gelir. Bunu duymak bazı kişileri rahatlatır, bazılarını daha da öfkelendirir; ikisi de anlaşılırdır.

Sık duyulan ama eksik açıklamalar

• “Mutsuz olduğu için.” Mutsuzluk aldatmayı olasılaştıran koşullardan biridir, ama tek başına yeterli değildir: mutsuz ilişkilerin büyük çoğunluğunda aldatma yaşanmaz, iyi giden ilişkilerin bir kısmında ise yaşanır.
• “Cinsel doyumsuzluk.” Bazı vakalarda belirleyicidir; ancak duygusal aldatmaların ve cinselliğin hiç konu olmadığı ilişkilerin varlığı bu açıklamanın kapsamını daraltır.
• “Karakteri böyle.” Kişilik özellikleri riski etkileyebilir; fakat “kötü karakter” açıklaması hiçbir öngörü sunmaz ve aynı kişinin başka bir dönemde neden farklı davrandığını anlatamaz.
• “Ailesinde de vardı.” Büyürken tanık olunan örüntüler neyin normal sayıldığını etkiler, ama davranışı belirlemez. Aynı evde büyüyen kardeşlerin farklı yollar izlemesi bunun en yaygın kanıtıdır.

Bu açıklamaların ortak sorunu, tek bir değişkenle karmaşık bir davranışı kapatmaya çalışmalarıdır. Daha kullanışlı bir çerçeve, aldatmayı bir “neden”in sonucu değil, üç katmanın üst üste bindiği bir olasılık olarak görmektir: ilişkinin durumu, kişinin kendisiyle ilişkisi ve bağlamın sunduğu fırsat.

Aldatmayı olası kılan koşullar

İlişki içindeki koşullar

En sık rastlanan zemin, çatışmanın çokluğu değil temasın azlığıdır. Yıllardır kavga etmeyen ama yıllardır birbirine bir şey anlatmayan çiftler, gürültülü çiftlerden daha kırılgan olabilir. Çözülmemiş ve artık gündeme bile getirilmeyen konular, karşılıksız kalmış onlarca küçük yaklaşma girişimi, cinselliğin konuşulamayan bir alana dönüşmesi ve “nasılsa değişmez” inancı bu zeminin tipik parçalarıdır. Böyle bir ilişkide kişi genellikle ilişkiden kaçmayı değil, ilişkide bulamadığı bir hissi başka yerde bulmayı arar.

Kişinin kendisiyle ilgili koşullar

İkinci katman, aldatmanın çoğu zaman partnerle değil kişinin kendi hâliyle ilgili olmasıdır. Yaş dönümleri, bir ebeveynin ölümü, işten çıkarılma, çocukların evden ayrılması, bedeniyle ilgili bir kayıp — bunların ortak noktası kişinin kendine dair hikâyesini sarsmasıdır. Yeni bir ilişki bu anlarda güçlü bir şey vaat eder: kendini yeniden istenen, ilginç ve canlı biri gibi hissetmek. Bu yüzden aldatma bazen partnerden uzaklaşmak değil, geçmiş bir benlikten kaçmak olarak işler.

Bağlam ve fırsat

Üçüncü katman en az konuşulanıdır: koşullar. Uzun süreli iş seyahatleri, ayrı şehirlerde yaşamak, geç saatlere uzayan ekip yemekleri, gün boyu süren birebir mesajlaşmayı normalleştiren çalışma düzenleri, ilişkiyi bilmeyen bir sosyal çevre. Fırsat tek başına neden değildir; ama ilk iki katmandan biri varsa, fırsatın sıklığı olasılığı belirgin biçimde artırır. Bu yüzden bazı çiftler için en somut koruyucu önlem “niyet” değil, düzenin kendisini gözden geçirmektir.

Sınır erozyonu: tek bir karar değil, bir dizi küçük adım

Aldatan kişilerin çoğu, bir sabah kalkıp aldatmaya karar vermediğini söyler. Olan şey genellikle bir erozyondur: her biri tek başına savunulabilir görünen küçük adımların, geriye bakınca net bir yol oluşturması. Bu yüzden “ben böyle biri değilim” cümlesi çoğu zaman samimidir; kişi kendini o yolun sonunda bulmuştur, başında değil.

1. 1Bir kişiyle konuşmak keyifli gelmeye başlar; bu tamamen olağandır.
2. 2Konuşmaların içeriği kişisel alana kayar: ilişkideki bir sıkıntı ilk kez orada anlatılır.
3. 3Konuşmalar partnere anlatılmaz. İlk saklama kararı burada verilir ve genellikle “gereksiz yere üzülmesin” diye açıklanır.
4. 4Buluşmalar tesadüfi olmaktan çıkar, planlanmaya başlar; plan yine paylaşılmaz.
5. 5Kıyas devreye girer: “Onun yanında daha rahatım.” İlişkideki eksik, artık orada telafi edilmektedir.
6. 6Fiziksel ya da duygusal eşik aşılır. Bu noktada kişi genellikle geriye dönüp bir eşik değil, uzun bir eğim görür.

İyi giden ilişkilerde de olabiliyor mu?

Evet, olabiliyor ve bu ihtimal en çok aldatılan kişiyi sarsar; çünkü elindeki tüm açıklamaları geçersiz kılar. Böyle durumlarda mesele genellikle ilişkinin kalitesi değil, kişinin kendi hayatıyla ilgili çözülmemiş bir şeydir. Bunu duymak ilk anda teselli etmez, ama uzun vadede önemli bir işlevi vardır: aldatılan kişinin “demek ki yeterince iyi değildim” sonucuna varmasını engeller.

“Neden” sorusunu partnerinizle çalışmak

Aldatmanın nedenini anlamak, olan bitene bir yer bulmayı sağlar. Ama o yer, sorumluluğun taşındığı yerin yerine geçmez.

Bu soruların cevabını tek başınıza aramak zorunda değilsiniz; özellikle konuşma her seferinde aynı yerde tıkanıyorsa. Bundan sonra ne olduğunu, iyileşme sürecinin evrelerini ve neyin işe yaradığını okumak isterseniz aldatma sonrası süreç yazımız bu metnin doğrudan devamıdır.