Bağlanma stilleri nedir? İlişkilerimizi nasıl şekillendirir

Bazı insanlar tartışma sırasında yaklaşır, bazıları uzaklaşır. Bazıları mesajın geç gelmesini fark bile etmez, bazıları için bu yarım saat dayanılmazdır. Bu farklar kişilik özelliği ya da “çok sevmek”le ilgili değildir; çoğunlukla bağlanma sisteminin nasıl kurulduğuyla ilgilidir. Bağlanma, yakın ilişkilerde zorlandığımızda otomatik olarak devreye giren bir güvenlik sistemidir — ve herkeste aynı biçimde çalışmaz.

Bağlanma nedir, nereden gelir

İnsan, bakım verenle kurduğu ilk ilişkilerde bir soruya cevap arar: “İhtiyacım olduğunda birileri gelir mi?” Bu sorunun tekrar tekrar aldığı cevap, zamanla bir beklenti hâline gelir. Cevap çoğunlukla tutarlıysa kişi yakınlığı güvenli bir yer olarak öğrenir. Cevap kimi zaman gelip kimi zaman gelmiyorsa kişi tetikte kalmayı öğrenir. Cevap çoğunlukla gelmiyorsa kişi ihtiyacını kapatmayı, kendi kendine yetmeyi öğrenir.

Bu öğrenmeler kaybolmaz, yetişkin ilişkilerine taşınır. Ama önemli bir nokta var: bağlanma stili bir kader ya da tanı değildir. Bir eğilimdir ve özellikle stresli anlarda belirginleşir. Aynı kişi, güvenli hissettiği bir ilişkide çok farklı davranabilir. Bu yüzden bağlanmayı bir etiket olarak değil, bir “alarm ayarı” olarak düşünmek daha doğrudur.

Dört temel bağlanma eğilimi

Güvenli bağlanma

Güvenli eğilimi olan kişi yakınlıktan da tek başına kalmaktan da fazla rahatsızlık duymaz. İhtiyacını söylemek onun için tehlikeli değildir; reddedilme ihtimali canını yakar ama kimliğini sarsmaz. Tartışmada genellikle konuda kalabilir, karşı tarafın bakış açısını duyabilir, kavgadan sonra ilk adımı atabilir. Bu, hiç kaygılanmadığı anlamına gelmez — kaygılandığında ne yapacağını bilir.

Kaygılı bağlanma

Kaygılı eğilimde alarm sistemi düşük eşikle çalışır. Sesin tonundaki küçük bir değişiklik, geç gelen bir mesaj ya da kısa bir cevap “bir şeyler ters gidiyor” sinyali verir. Kişi bağı hızlıca onarmak için yaklaşır: soru sorar, konuşmak ister, teminat arar. Amaç bunaltmak değildir; belirsizliğe dayanamamaktır. Ne yazık ki bu yaklaşma, karşı taraf geri çekilen tipteyse çoğu zaman ters etki yaratır.

Kaçıngan bağlanma

Kaçıngan eğilimde kişi, ihtiyacını göstermenin riskli olduğunu erken öğrenmiştir. Yakınlık arttığında ya da duygusal talep yükseldiğinde içeride bir daralma olur ve kişi mesafe alarak yatışmaya çalışır: konuyu değiştirir, işe odaklanır, odadan çıkar. Dışarıdan soğukluk gibi görünen bu hareket, aslında bir düzenleme çabasıdır. Kaçıngan kişi umursamadığı için değil, çoğu zaman fazla yüklendiği için uzaklaşır.

Dağınık (korkulu) bağlanma

Bu eğilimde yakınlık hem çok istenir hem de tehdit gibi hissedilir. Kişi yaklaşır, yakınlaştığında panikler ve iter; itince yalnız kalır ve yeniden yaklaşır. Bu gidiş gelişler karşı tarafta ciddi bir kafa karışıklığı yaratır. Bu örüntü genellikle geçmişte, yakınlığın aynı zamanda incinme kaynağı olduğu deneyimlerle ilişkilidir ve çoğu zaman bireysel destekle birlikte ele alınması gerekir.

Stiller ilişkide nasıl çarpışır

Çift terapisinde en sık görülen kombinasyonlardan biri kaygılı–kaçıngan eşleşmesidir. Kaygılı taraf bağın kopmasından, kaçıngan taraf ise boğulmaktan korkar. Kaygılı taraf yaklaştıkça kaçıngan taraf geri çekilir; geri çekildikçe kaygılı tarafın alarmı yükselir ve daha çok yaklaşır. Sonuçta iki kişi de aynı şeyi ister — güvenli bir bağ — ama birbirinin en zor bulduğu şeyi yaparak ister.

Bu döngüde kimin başlattığını bulmaya çalışmak sonuçsuz kalır; çünkü döngünün başı yoktur, halka biçiminde çalışır. İşe yarayan soru şudur: “Ben ne yaptığımda o geri çekiliyor, o geri çekildiğinde ben ne yapıyorum?” Döngüyü ikisi de görebildiğinde suçlu arayışı yerini ortak bir düşmana bırakır: döngünün kendisi.

Bağlanma stili değişir mi

Kısa cevap: eğilimin kendisi tamamen silinmez, ama etkisi belirgin biçimde azalabilir. Bağlanma kuramı literatüründe bunun için “kazanılmış güvenlik” kavramı kullanılır: kişi, güvenilir ve tutarlı bir ilişki deneyimi içinde eski beklentilerini güncelleyebilir. Bu, alarmın hiç çalmaması değildir; alarm çaldığında kişinin ne yapacağını bilmesi ve karşı tarafın bu alarmı ciddiye almasıdır.

Partneriniz farklı bir stildeyse

Farklı bağlanma eğilimlerine sahip olmak bir uyumsuzluk kanıtı değildir; hatta yaygın bir durumdur. Belirleyici olan farkın kendisi değil, farkın nasıl yorumlandığıdır. Uzaklaşmayı “sevmiyor”, yaklaşmayı “boğuyor” diye okuduğunuzda döngü hızlanır. Aynı davranışları “o an ikimiz de korkuyoruz, farklı biçimde” diye okuduğunuzda ise aynı taraf hâline gelirsiniz.

Çiftlerin çoğu birbirinin duygusunu yanlış anlamaz; birbirinin korkusunu yanlış adlandırır.

Kendi eğiliminizi merak ediyorsanız bağlanma stili testi bir başlangıç noktası olabilir; sonuç bir tanı değil, konuşmayı başlatacak bir çerçevedir. Kaygılı ya da kaçıngan tarafın iç dünyasını daha ayrıntılı okumak isterseniz ilgili yazılara göz atabilirsiniz.